2. Uluslararası Kadın Çocuk Sağlığı ve Eğitimi Kongresi

2. Uluslararası Kadın Çocuk Sağlığı ve Eğitimi Kongresi Yıl:2017  Sayı: 2  Alan: Kongre

Zehra SEVİM
ZİHİNSEL ENGELLİ ÇOCUĞA SAHİP AİLELERİN ENGELLİLİĞE BAKIŞ AÇILARI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
 
Toplumun sosyal bir gerçekliği olan engelli bireyler, tarih boyunca çeşitli tecrübeler yaşamışlardır. Günümüzde ise engellilik olgusu çeşitli sahalarda tartışılır olmuştur. Önceleri tıbbi alanda kendine yer edinen engellilik olgusu, zamanla bireyin sosyal bir varlık olması gerçeğinden hareketle sosyal bilimler için de önemli bir kavram haline gelmiştir. Tüm toplumlar için giderek gündemde yerini hissettiren engelli bireylere karşı bakış açıları da zamanla çeşitlenmiştir. Engellilere yönelik çeşitli bakış açılarının belirlenmesi oluşturulacak sosyal politikalara zemin hazırlaması ve toplumsal rehabilitasyonun sağlaması amacına hizmet etmesi nedeniyle önemli görülmektedir. Bu sebeple bu çalışmada da bireyin birincil sosyalleşme yeri olan ve insan hayatının merkezi konumundaki ailenin, engelliliğe bakış açısı önemli görülmektedir. Çünkü bireyin yaşamına algı, tutum ve davranışlarıyla yön veren birincil unsur ailedir. Sonuç olarak zihinsel engelli çocuğa sahip ailelerin engelliliğe bakış açısını belirlemenin hem alandaki yapılmış çalışmalara önemli katkı sağlayacağı, hem de yapılacak olan yeni çalışmalara yol gösterici bir işlevde bulunulacağı düşünülmektedir. Amaç: Bu araştırma zihinsel engelli çocuğa sahip ailelerin engelliliğe bakış açılarını belirlemek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Kapsam: Bu araştırmanın evrenini zihinsel engelli çocuğa sahip aileler oluşturmaktadır. Örneklemini ise çocuğu Sakarya Şehit Ali Borinli İlköğretim Okulu ve İş Okulu’ nda özel eğitim alan, rastgele yöntemle seçilen 10 aile oluşturmaktadır. Sınırlılıklar: Araştırma Sakarya Şehit Ali Borinli İlköğretim Okulu ve İş Okulu velilerinin görüşleriyle sınırlıdır. Yöntem: Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden odak grup görüşmesi 5’ er kişilik iki sohbet grubu oluşturularak gerçekleştirilmiştir. Odak grup görüşmesinin yanı sıra gözlem tekniği de araştırmaya katkı sağlayan bir diğer teknik olarak değerlendirilmektedir. Katılımcılara 12 açık uçlu soru yöneltilmiş, veriler katılımcıların bilgisi dahilinde kayda alınmış ve katılımcıların söylemlerinden doğrudan alıntılar yapılarak engelliliğe bakış açıları betimsel olarak değerlendirilmiştir. Bu araştırma için Sakarya İl Milli Eğitim Müdürlüğü’ nden (Sayı:B.08.4.MEM.054.29.00-160.02.11.02/8278 Tarih:19.04.2011) kurum izni alınmıştır. Bulgular: Aileyi temsilen anne ya da babadan birinin düşüncelerine yer verilen çalışmada 7 anne, 3 baba odak grup görüşmelerine dâhil olmuştur. Görüşmeye dâhil olan aile üyelerinin medeni haline bakıldığında çoğunluğunun evli olduğu görülürken, üç ailede babaların evi terk etmesi suretiyle parçalanmış bir görünüm mevcuttur. Katılımcıların çoğunluğunun 35-45 yaş aralığında ve ilkokul mezunu olduğu belirlenmiştir. Ailelerin çoğunluğunun toplam aylık gelirlerinin 750-1000 TL civarında olduğu görülürken, ortalama çocuk sayılarının 2-3 olduğu belirlenmiştir. Araştırma verilerine göre ailelerin engellileri tanımlarken “muhtaç olan”, “kısıtlı ve sınırlı işler yapabilen”, “kontrol altında tutulması gereken bireyler” olarak nitelendirdiği görülmüştür. Aileler engelli bir çocuğa sahip olmanın yaşattığı duygular daha çok “sabır”, “üzüntü” ve “kaygı” olarak ifade edilmiştir. Aileler engelli çocuğun gelişim ve değişim süreci ile ilgili olarak, sürecin “yavaş” işlediğini, büyüme ile birlikte sorunların ve kaygıların arttığını dile getirmiştir. Engelli bireyin yapamadığı bir eylem karşısında aileler “yardım edici” tutum sergilediklerini belirtmiştir. Aileler zihinsel engelli bireylerin kendilerine “bağımlı” olduğunu ve bu nedenle “aşırı koruyucu” şekilde davrandıklarını dile getirmişlerdir. Aileler çocuklarının özel eğitim almaya başladıktan sonra kendini ifade etme becerilerinin arttığını, iletişim ve uyum becerilerinin de geliştiğini dile getirmiştir. Ayrıca okuldaki sosyal etkinlikler de sosyalleşme sürecini hızlandıran önemli unsurlar olarak dile getirilmiştir. Zihinsel engelli bir çocuğa sahip olmanın aile hayatını çeşitli yönlerden etkilediği belirlenmiştir. Toplumun zihinsel engelli bireye olan olumsuz tepkileri, kardeşlerin zihinsel engelli bireylerden utanmaları, arkadaş ve akrabaların zihinsel engelli çocuğa sahip aileden uzaklaşmaları, bir babanın deyimiyle aile üyelerinin toplum içinde kendini “ezik” hissetmesi, zihinsel engelli çocuğa sahip olmanın aile hayatına sosyolojik etkileri olarak değerlendirilebilir. Ailelerin üzüntülü, stresli, kaygılı, umutsuz oluşu ve zaman zaman tükenmişlik hissi yaşadığını belirtmesi, ailenin durumdan psikolojik olarak etkilendiğini gösterirken, zihinsel engelli çocuğun tedavi masrafları, sağlık kontrolleri, alınan ilaçlar ailenin ekonomik açıdan etkilendiğini gösteren önemli unsurlar olarak ön plana çıkmıştır. Ailelerin ifadelerinden hareketle toplumda engellilik bilincinin henüz yerleşmediği ve bu durumun engelli birey ve ailesinin yaşamını zorlaştırdığı dile getirilmiştir. Ayrıca engelli bireylerin geleceği konusunda ailelerin kaygılı ve üzüntülü olduğu belirlenmiştir. Sonuç: Çalışma sonunda elde edilen bulgulara göre ifade etmek gerekirse; zihinsel engelli çocuğa sahip ailelerin bu durumu açıklarken olguya yaklaşımlarının karamsar bir tablo çizdiği rahatlıkla söylenebilir. Ailelerin zihinsel engelli çocuğa yaklaşımlarında duygusallık ön plandadır. Aslında akademik, sosyal ya da özbakım becerilerinin gelişimi konusunda engelli bireylerin yol kat edebilmeleri için bağımsız yaşam becerileri kazanması gerekirken, ailelerin duygusal davranarak aşırı korumacı tavırlar sergilediği görülmüştür. Birincil sosyalleşme yeri aile kurumu olmasına rağmen zihinsel engelli bireylerin özel eğitim kurumlarında daha fazla sosyalleştikleri dile getirilmiştir. O halde özel eğitim sürecinin engelli bireyler için önemi yadsınmamalıdır. Toplumsal yapı içinde birçok engelle karşılaşan zihinsel engelli bireyler için en büyük engelin ise “toplumsal bilinçsizlik” olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Engellilik, Zihinsel Engellilik, Zihinsel Engelli Çocuğa Sahip Aile


 


Keywords: