2. Uluslararası Kadın Çocuk Sağlığı ve Eğitimi Kongresi

2. Uluslararası Kadın Çocuk Sağlığı ve Eğitimi Kongresi Yıl:2017  Sayı: 2  Alan: Kongre

Tuba ÇÖMEZ, Leyla KÜÇÜK
ENGELLİ BİREYLERE YÖNELİK PSİKİYATRİK REHABİLİTASYON PROGRAMLARI
 
Engellilik, doğuştan veya sonradan bedensel, zihinsel, ruhsal, duyusal ve sosyal yeteneklerin çeşitli derecelerde ve herhangi bir sebep ile kaybedilmesinden dolayı toplumsal yaşama uyum sağlama ve günlük yaşam gereksinimlerini karşılamada güçlüklerin yaşandığı, korunma, bakım, rehabilitasyon, danışmanlık gibi destek hizmetlere gereksinimin arttığı bir olgudur. Engellilik oranları tüm Dünya’da önemli rakamlara ulaşmış, son dönemlerde de üzerinde farkındalık oluşturulmaya çalışılan ciddi bir konu olmuştur. Dünya Sağlık Örgütü 2011 engellilik verilerine göre engellilik oranı; gelişmiş ülkeler için %10, gelişmekte olan ülkeler için ise %15,6 olarak belirlenmiştir. Tüm Dünya’da ise, 750 milyon ile 1 milyar kişinin engelli olduğu tahmin edilmektedir (DSÖ, 2011). Engelli bireylerde biyolojik yatkınlık, toplumsal hayattaki başarısız deneyimler, stigma algısı ve ailedeki ya da çevredeki bireylerden kaynaklı stres etkileri sebebiyle ruhsal sorunların ortaya çıkması toplumdaki diğer bireylere oranla beş kat daha fazladır (Liberman, 2008: 92-95). Bu sebeple, engelli bireylerin topluma yeniden katılabilmeleri ve yaşamlarını tek başına ya da en az destekle sürdürebilmeleri için tedavi programlarının yanı sıra psikiyatrik açıdan güçlendirilmelerini sağlayan rehabilitasyon programlarına da ihtiyaç duyulmaktadır. Psikiyatrik rehabilitasyon, inatçı belirtilerle giden ve işlevsel bozukluğu devam eden bireylerin ruhsal ve toplumsal gereksinimlerini karşılamak için uygulanan kapsamlı, eşgüdümlü ve uzun süreli bir tedavidir (Yıldız, 2015: 153-155). Kırılgan grup olarak ele alınan engelli bireylerde ise bu süreç, alışılagelmiş hastalardan farklı sorunları olduğu için daha farklı ve gruba özgü ihtiyaçlar doğrultusunda ilerlemektedir (Liberman, 2008: 92-96; Yıldız, 2015: 153-155). Amaç: Bu çalışmada, ruhsal bozukluklar açısından riskli bir grup olan engelli bireylere yönelik psikiyatrik rehabilitasyon programlarının gözden geçirilerek incelenmesi amaçlanmıştır. Kapsam: Engelli bireylere uygulanan psikorehabilitasyon programları, İstanbul üniversitesi internet erişim ağı üzerinden ve belirlenen veri tabanlarında taranmıştır. Sınırlılıklar: Çalışma İstanbul Üniversitesi internet erişim ağı üzerinden ulaşılan çalışmalar ile sınırlanmaktadır. Yöntem: Çalışma, konu ile ilgili yayınların veri tabanlarında geriye dönük taranması ile yapılmıştır. Çalışmalar; Ocak-Mart 2017 tarihleri arasında İstanbul Üniversitesi internet erişim ağı üzerinden; “psikiyatrik rehabilitasyon” (psychiatric rehabilitation), “fiziksel-bedensel engelli” (physical handicap, physical disability), “zihinsel engelli”, (mental/intellectual handicap-disability-retarded), “işitme engelli” (deaf, deafness, hearing impaired), “görme engelli” (visually handicap-disability), “dil ve konuşma engelli” (speech and language disability) anahtar kelimeleri ile: Ulakbim, Türk Psikiyatri Dizini, Google Akademik, Pubmed, CINAHL ve Cochrane veri tabanları taranmıştır. Konu ile yapılan tez çalışmaları ve kongrelerde sunulan bildiriler çalışma kapsamına alınmamıştır. İncelemeye Dâhil Edilme Kriterleri: Uygulanan psikorehabilitasyon programının engelli bireylere yönelik olması, tam metnine ulaşılabilen araştırma makalesi olması, yayın dilinin Türkçe ya da İngilizce olması, orijinal ve kantitatif nitelikte olması ve 2000-2017 yılları arasında ulusal/uluslararası hakemli bir dergide yayınlanmış olmasıdır. Bulgular: Belirtilen veri tabanlarından engelli bireylere yönelik psikorehabilitasyon programları incelendiğinde toplam 7413 çalışmaya ulaşılmıştır. Veri tabanlarına göre ulaşılan çalışma sayılarına bakıldığında, Pubmed:206, Cochrane:3725, CINAHL:322, Ulakbim:248, TPD:323 ve Google Akademik:2589’dur. Ulaşılan çalışmalar PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses) şeması doğrultusunda incelenerek çalışmaya dâhil edilme kriterlerine uyanlar öncelikle Joanna Briggs Institute tarafından hazırlanan kontrol listesi kullanılarak değerlendirilmiş ve 7413 çalışmadan incelemeye dâhil edilme kriterleri dikkate alınınca 7411 çalışma elenmiş ve 12 çalışmanın tam metinleri kaynak olarak alınmıştır. Çalışmalar incelendiğinde; engelli bireylere yönelik bilişsel, davranışsal ve sosyal açıdan destekleyici çeşitli programların olduğu görülmüştür. İncelenen 12 çalışmadan 6’sı otizm, serebral palsi ve görme engeli olan çocuk ve ergenlere, 1’i görme engelli yaşlı bireylere, 5’i multiple skleroz, fiziksel ya da görme engeli bulunan yetişkin bireylere yönelik programlardır. İncelenen çalışmalardan serebral palsili çocuklara uygulanan “Sanal Gerçeklik Terapisinin” ruhsal uyumu artırdığı, otizmli çocuklara uygulanan “Picture Exchange Communication System (PECS)” programının çocukların sosyal iletişim becerilerinin gelişmesini sağladığı, sözel iletişimi olmayan otizmli çocuklara uygulanan “İletişim Temelli Müdahale Programının” çocukların kendiliğinden iletişimi başlatmalarında anlamlı fark oluşturduğu ve görme engelli ergenlere uygulanan “Kişilerarası İletişim Becerileri Psiko-Eğitim Programının” ve “Yapılandırılmış Grup Süreci Deneyiminin” ergenlerin empatik eğilimlerini ve iletişim becerilerini artırmada etkili olduğu görülmüştür. Görme hasarı olan yaşlı bireylere uygulanan psikoeğitim programı sonucunda depresyon ve anksiyete belirtilerinin azaldığı, depresyon tanısı olan fiziksel engelli kadınlara uygulanan “Healing Pathways” programının depresyon puanlarını düşürdüğü ve belirtilerini azalttığı, farklı engel türlerine sahip kadınlara uygulanan “Benlik Saygısını Geliştirme Programlarının” benlik saygısı düzey puanlarını anlamlı düzeyde yükselttiği görülmüştür. Ayrıca teknolojinin gelişmesi ile son yıllarda sık kullanılan telepsikiyatri programlarının fiziksel engelli bireylere uygulanması sonucunda bireylerde yalnızlık duygusunun ve depresif belirtilerin azaldığı görülmüştür. Sonuç: Bu çalışma ile psikiyatrik rehabilitasyon programları gözden geçirilmiş olup, programların engelli bireylerde problem çözme becerilerini geliştirdiği, aile içi iletişimleri ve sosyal destek algılarını arttığı, benlik saygılarını yükselttiği ve anksiyete, depresyon gibi ruhsal sorunları azalttığı görülmüştür. İncelenen programların yanı sıra literatürde engelli bireylere yönelik, günlük yaşam becerilerinin öğretilmesi, destekli yaşam ve destekli istihdam programları, duyu bütünleme terapileri, toplumsal beceri eğitimleri, davranış değiştirme (düzenleme) eğitimleri ve ailenin ruhsal eğitimi programları da bulunmakta ve uygulanmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Engellilik, Engelli Birey, Psikiyatrik Rehabilitasyon, Psikoeğitim, Kanıt Temelli Uygulamalar


 


Keywords: